นายวิรัตน์ ธรรมบำรุง รองประธานคณะกรรมาธิการ(กมธ.)การเกษตรและสหกรณ์ วุฒิสภา พร้อมคณะ กมธ. ลงพื้นที่ตำบลท่ามะนาว อำเภอชัยบาดาล จังหวัดลพบุรี เพื่อศึกษารูปแบบการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำโดยชุมชน โดยเฉพาะการดำเนินโครงการธนาคารน้ำใต้ดินทั้งระบบปิดและระบบเปิด ตลอดจนการนำพลังงานแสงอาทิตย์มาประยุกต์ใช้ในการบริหารจัดการน้ำและสนับสนุนภาคการเกษตร โดยมี นายวสันต์ ดรชัย นายกองค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.) ท่ามะนาว บรรยายสรุปเกี่ยวกับภาพรวมของตำบลท่ามะนาว ซึ่งประกอบด้วย 8 หมู่บ้าน มีประชากร 3,277 คน 935 ครัวเรือน ประชาชนส่วนใหญ่ร้อยละ 80 ประกอบอาชีพเกษตรกรรม อาทิ ทำนา ปลูกข้าวโพด อ้อย มันสำปะหลัง และพืชปลอดสารพิษ รวมถึงการประมงและปศุสัตว์ มีแหล่งน้ำหลายรูปแบบ ทั้งแม่น้ำป่าสัก แก้มลิง ฝายเพื่อกักเก็บน้ำ คลองและปักชะลอน้ำ มีระบบประปาครอบคลุมทั้ง 8 หมู่บ้าน ช่วงฤดูแล้ง พื้นที่ตำบลท่ามะนาวจะประสบปัญหาขาดแคลนแหล่งกักเก็บน้ำ ขณะที่ฤดูฝนมีปัญหาน้ำท่วมขังและน้ำไหลหลากลงสู่ลำน้ำอย่างรวดเร็วโดยไม่ได้ถูกนำมาใช้ประโยชน์อย่างเต็มศักยภาพ องค์การบริหารส่วนตำบลท่ามะนาวจึงนำแนวคิดธนาคารน้ำใต้ดิน มาประยุกต์ใช้ ปรับแนวทางการจัดการน้ำจากการกักเก็บไว้บนผิวดิน มาเป็นการฝากน้ำไว้ใต้ดิน เพื่อช่วยฟื้นฟูชั้นน้ำบาดาล รักษาความชุ่มชื้นของดิน และสร้างแหล่งน้ำสำรองให้แก่ชุมชนและพื้นที่เกษตร
นอกจากนี้ ตำบลท่ามะนาว ยังพัฒนาแนวทางการบริหารจัดการน้ำและแหล่งกักเก็บน้ำร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง โดยนำ พลังงานแสงอาทิตย์มาใช้สนับสนุนระบบสูบและกระจายน้ำเพื่อการเกษตร มีการติดตั้งถังเก็บน้ำ ระบบสูบน้ำพลังงานแสงอาทิตย์ และวางระบบท่อส่งน้ำไปยังพื้นที่ของเกษตรกร พร้อมถ่ายทอดองค์ความรู้เกี่ยวกับการติดตั้ง การใช้งาน และการดูแลรักษาอุปกรณ์ให้แก่เกษตรกร เพื่อให้ชุมชนสามารถบริหารจัดการได้ด้วยตนเอง ระบบดังกล่าวได้รับการพัฒนาในหลายพื้นที่ของตำบล บางโครงการเป็นระบบขนาดใหญ่ครอบคลุม 3 หมู่บ้าน มีการวางท่อส่งน้ำเป็นระยะทางกว่า 3 กิโลเมตร เพื่อให้เกษตรกรสามารถนำน้ำไปใช้ในการเพาะปลูก ช่วยลดต้นทุนด้านพลังงานและเพิ่มโอกาสในการผลิตพืชที่หลากหลาย นอกจากนี้ ยังมีการประยุกต์ใช้เทคโนโลยี Smart Farming ร่วมกับระบบควบคุมการให้น้ำผ่านโทรศัพท์มือถือ เพื่อให้เกษตรกรสามารถบริหารจัดการน้ำในแปลงได้อย่างเหมาะสมและมีประสิทธิภาพมากขึ้น
สำหรับธนาคารน้ำใต้ดิน จากข้อมูลของพื้นที่พบว่า ตำบลท่ามะนาวมีลักษณะภูมิประเทศและแหล่งน้ำใต้ดินที่เอื้อต่อการดำเนินการ โดยมีแม่น้ำป่าสักอยู่ทางทิศเหนือ และลักษณะการไหลของน้ำตามธรรมชาติมุ่งลงสู่พื้นที่ตอนใต้และตะวันออกเฉียงใต้ ในอดีตพื้นที่มีแหล่งน้ำซับและน้ำผุดตามธรรมชาติหลายแห่ง แต่เมื่อมีการนำน้ำใต้ดินขึ้นมาใช้เพื่อการเกษตรอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในพื้นที่เพาะปลูกที่มีความต้องการใช้น้ำสูง ขณะที่ไม่มีการเติมน้ำกลับลงสู่ชั้นใต้ดินอย่างเพียงพอ ส่งผลให้ปริมาณน้ำใต้ดินลดลงและแหล่งน้ำซับบางแห่งที่เคยมีน้ำตลอดช่วงฤดูแล้งลดน้อยลงหรือหายไป ชุมชนจึงเริ่มศึกษาแนวทางการเติมน้ำกลับลงสู่ชั้นใต้ดินและนำระบบธนาคารน้ำใต้ดินมาประยุกต์ใช้
ทั้งนี้ นายกองค์การบริหารส่วนตำบลท่ามะนาวสะท้อนปัญหาและข้อจำกัดในการดำเนินงาน โดยเฉพาะกรณีโครงการที่จำเป็นต้องเข้าใช้ประโยชน์ในพื้นที่ป่าไม้หรือพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติ ซึ่งต้องผ่านกระบวนการขออนุญาตใช้พื้นที่จากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ส่งผลให้บางโครงการใช้ระยะเวลาดำเนินการค่อนข้างนาน กมธ.จึงเสนอให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องพิจารณาปรับปรุงและเร่งรัดกระบวนการอนุญาตให้มีความรวดเร็วยิ่งขึ้น โดยจะติดตามความคืบหน้าและสนับสนุนการประสานงานกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้การแก้ไขปัญหาและการพัฒนาแหล่งน้ำในพื้นที่สามารถดำเนินการได้อย่างมีประสิทธิภาพ นอกจากนี้ คณะ กมธ.ให้ความสำคัญกับการติดตามและประเมินผลการดำเนินงานธนาคารน้ำใต้ดินอย่างเป็นระบบ เนื่องจากปัจจุบันพื้นที่ยังขาดเครื่องมือและระบบตรวจวัดที่สามารถแสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่า ภายหลังดำเนินโครงการแล้วปริมาณหรือระดับน้ำใต้ดินมีการเปลี่ยนแปลงอย่างไร จึงเสนอให้มีการจัดเก็บข้อมูลและกำหนดตัวชี้วัดทางวิทยาศาสตร์ เพื่อให้สามารถประเมินประสิทธิผลของโครงการได้อย่างเป็นรูปธรรม พร้อมเสนอให้กรมทรัพยากรน้ำบาดาลพิจารณาสนับสนุนองค์ความรู้ เครื่องมือ และเทคโนโลยีสำหรับตรวจวัดและติดตามระดับหรือปริมาณน้ำใต้ดิน จัดทำข้อมูลเปรียบเทียบก่อนและหลังดำเนินโครงการ เพื่อพิสูจน์ผลสัมฤทธิ์ของระบบธนาคารน้ำใต้ดินด้วยข้อมูลเชิงประจักษ์ อันจะเป็นประโยชน์ต่อการพัฒนาตำบลท่ามะนาว และนำองค์ความรู้ไปประยุกต์ใช้ในพื้นที่อื่นของประเทศตามความเหมาะสมของสภาพพื้นที่ต่อไป
อรพรรณ ขันทองคำ /ข่าว
ลักขณา เทียกทอง /เรียบเรียง
สำนักประชาสัมพันธ์ สนง.เลขาธิการวุฒิสภา /ข้อมูลและภาพ
